Het is weekend maar we worden op de gewone tijd wakker. Dromerig bedenken we wat we allemaal kunnen gaan doen, als ik voorstel om meteen op te staan en naar Paihia te rijden. Paihia spreek je uit als Pajhie of zoals een bordje naast de bakkerij op het kruispunt bij de afslag naar Paihia aangeeft  xe2x86x90Pie here  Paihia xe2x86x92.

De zonsopgangen boven zee zijn geweldig en het ochtendrood geeft een zweverige sfeer aan het toeristische stadje. Ralph rijdt elke ochtend langs de baai en geeft er hoog over op. Ik wil het ook wel eens zien.

Een half uurtje later zijn we op weg. De ochtendmist hangt nevelig boven de weilanden en de zon schijnt verblindend op het asfalt. We buigen de zonnekleppen naar beneden en knijpen onze ogen tot spleetjes.

De zee is vlak als een spiegel en roze schapenwolkjes hangen bewegingsloos in de lucht. Er zijn amper mensen op straat en de winkels en cafxc3xa9s zijn nog gesloten. Er is geen ontbijt te krijgen op dit vroege uur. Het toeristenseizoen is voorbij (het is hartje winter hier) en iedereen doet het kalmer aan.

Ik heb honger als een wolf en hoor mijn maag rammelen. Ralph stelt schertsend voor de ferry naar Russel te nemen en ik haak gelijk in. Ja, laten we dat doen! Hij kijkt me ongelovig aan, maar ik meen het. Is dat niet wat het leven zo avontuurlijk maakt; onverwachte mogelijkheden en kansen? (ja ik weet het, soms kan je beter zonder maar toch) De ferry maakt aanstalten om te vertrekken en we stappen nog net op tijd in. Het gebrom van de motor neemt toe, de boeg wordt gekeerd en we tuffen over de Kororareka Bay naar Russel.

Kororareka is de oorspronkelijke naam van Russel en het dorp ligt recht tegenover Paihia aan de andere kant van de baai.

Vanaf 1830 zag de Bay of Islands, zoals het district hier wordt genoemd, een forse toename in het scheepvaartverkeer en daarmee kwamen zeelui, hoeren en een groot aantal types die je maar het best op een flinke afstand kunt houden naar dit gebied. De grootste en tegelijkertijd smerigste, onguurste en meest verlopen Europese settlement van de hele Pacific was Kororareka omdat het veruit de beste ankerplaatsen had.

Er was geen wetgeving, geen ordehandhaving en geen enkele overheid die ook maar iets in te brengen had. en dat trok bandieten, zeerovers en zwendelaars aan als een magneet. Ras of huidskleur deden er hier niet toe. Er was ook een (heel) klein aantal respectabele burgers, maar die hadden niet veel in te brengen.

Deze plek van laag allure was een doorn in de ogen van de missionarissen van Kerikeri en Paihia en ze werd regelmatig bezocht door de vertegenwoordigers van de Church Missionary Society, die de missiepost in Kerikeri had gesticht. Jarenlang hielden ze kerkdiensten in Kororareka. Meestal in het Engels en een enkele keer in het Maori. Soms in de open lucht, soms bij xc3xa9xc3xa9n van de Maori chiefs op het terrein en een enkele keer ook bij xc3xa9xc3xa9n van de gegoede burgers thuis.

De eerste kerkklok ooit gebruikt om de inwoners op te roepen was een stuk koperplaat met een ijzeren bout als klepel. Het was in deze demoraliserende omgeving dat de missionarissen besloten een stuk land te kopen en een kerk te bouwen. De goegemeente werd opgeroepen geld bijeen te brengen voor dit verheven project.

Er werd een lijst bijgehouden van donateurs. Aanleggende zeelui, Europese kolonisten, inwoners, handelaren en winkeliers werden geacht bij te dragen; in de vorm van geld of op welke manier dan ook. Een partij hout, bijvoorbeeld, werd niet afgeslagen.

Charles Darwin deed met de H.M.S Beagle Kororareka aan net als dominee Marsden die tijdens zijn laatste bezoek aan NZ ook een duit in het kerkzakje deed.

In 1835 werd met de bouw van de kerk begonnen en er werd gekibbeld over een hoe hoog de kerktoren moest zijn en meer van dat soort details, maar al snel werd duidelijk dat er alleen geld was voor een simpel gebouw en de wilde plannen verdwenen in de kast.

In 1836 werd de eerste gemengde dienst gehouden voor Europeanen en Maorixe2x80x99s en missionarissen van Kerikeri en Paihia voeren met de regelmaat van de klok naar de overkant van de baai om wat stichtelijke woorden en verheven ideexc3xabn naar het liederlijke Kororareka te brengen.

In de daarop volgende jaren werd NZ ingelijfd bij Engeland en in 1840 tekenden 40 Maori chiefs xe2x80x9cThe treaty of Waitangixe2x80x9d waarmee ze instemden dat hun land deel van het Engelse koninkrijk werd en zij Engelse onderdanen. (Al legden de Maori het verdrag heel anders uit)

Kororareka groeide en breidde uit naar alle kanten maar het was van korte duur. Auckland werd uitgeroepen als hoofdstad en de mensen uit Kororareka trokken naar het meer kosmopolitische zuiden op zoek naar werk en een betere toekomst in de grote stad. Met het vertrek van de inwoners werd ook de handel minder en Kororareka werd een armlastige gehucht in een verre uithoek.

De Maorixe2x80x99s werden ontevreden door de aflatende aanvoer van goederen, ze waren het zo mooi gewend en naarmate de tijd verstreek ging hun ontevredenheid over in vijandigheid mede doordat de Treaty niet werd nageleefd of als je het vriendelijker wil uitdrukken anders uitgelegd dan de Maorixe2x80x99s bedoeld hadden.  Chief Hone Heke besloot in 1845 tot actie over te gaan. Hij en nog enkele dissidente chiefs vielen Kororareke, of Russel zoals het stadje ondertussen genoemd werd, aan.

Kanonnen knalden, vuurballen vlogen door de lucht en de Europeaanse settlers scheepten zich haastig in om te ontkomen aan de slachting die ongetwijfeld zou volgen. De Maorixe2x80x99s plunderden het verlaten stadje en staken het in brand. De volgende ochtend was er van Russel niet veel meer over dan een hoop as en sintels.

De kerk ontwam aan de brand maar de wanden vertoonden grote gaten waar de kogels insloegen en de glas in lood ramen lagen versplinterd op de grond. Plunderaars stalen ook hier al wat ze konden gebruiken en lieten de kerk leeg en verloren achter.

De vluchtende bevolking werd naar Auckland vervoerd en voor langer dan een jaar was Russel grotendeels verlaten. De Maorixe2x80x99s vochten door en the Bay of Islands werd het middelpunt van kanoxe2x80x99s vol oorlogszuchtige Maorixe2x80x99s die ten strijde trokken en Engelse oorlogsschepen vol munitie en troepen die de Maorixe2x80x99s probeerden te overmeesteren, totdat de vrede tussen de Engelsen en de Maori min of meer werd hersteld. Dit was het einde van het oude, wilde Kororareka.

Families die naar Auckland waren gevlucht kwamen langzamerhand terug en probeerden zich te herinneren dat het stadje nu Russel heette.

In 1871 werd de kerk totaal gerenoveerd en kreeg het het huidige uiterlijk wat behoorlijk tegen het zere been van de oude bewoners van Russel was. Zij hadden de oorspronkelijke kerk helpen bouwen en waren gehecht aan hoe ze altijd was geweest.

Wij stappen na twintig minuten varen op de kade en kijken om ons heen. Veel wit geschilderde Engelse huizen met verandaxe2x80x99s en houten pilaren. Onze neus leidt ons naar een cafxc3xa9 met uitzicht op de haven en we bestellen pannenkoeken met fruit en maple syrup en eggs Benedict. Warme chocolademelk maakt het helemaal af.

Een enkele vroege toerist slentert voorbij en een bootje tuft naar een verre bestemming. Golfjes kabbelen tegen de kade en meeuwen vliegen schreeuwend over.

Wij wandelen rond en bekijken oude huizen en koloniale villaxe2x80x99s die hoog op de heuvels strijden om het mooiste plekje. De kerk is open en een mevrouw ververst bloemen. De houten banken zijn bekleed met tientallen geborduurde kussentjes en de glas in lood ramen verspreiden een devoot licht. Aan de muur boven het balkon hangt een prachtig schilderij maar we kunnen niet naar boven om het van dichtbij te bekijken. De deur is op slot. We zien wel dat op het schilderij een zwart mens wordt opgetild door een paar engelen. Die missionarissen wisten wel hoe de boodschap over te brengen.

 

                                 

We lopen naar buiten.

 

Het kleine kerkhof rondom de kerk is bezaaid met verweerde stenen en grafmonumenten en we lezen oude Engelse en Maori namen. Zij zijn allen gaan slapen, of vertrokken van deze aarde zoals de grafschriften vermelden. Sterven deed je toen nog niet.

                                                                        

Een paar uur later tuffen we weer richting Paihia en Ralph vertelt over de grootste plannen die de locale overheid heeft om Paihia in de lift te helpen. Circa 15 miljoen dollar wordt voor dat ambitieuze plan uitgetrokken. Er wordt een pier gebouwd en de promenade krijgt een heel nieuw aanzien. Het moet dxc3xa9 trekpleister van het Noorden worden.

Ik kijk naar de oude winkels, de kleine restaurants en de verlaten boulevard. Het  zal allemaal wel. Ik denk aan de oude inwoners van Russel die hun kerk zagen veranderen in een modern gebouw met allerlei tierelantijnen. Soms heeft de oude roestige uitstraling van een plek zijn eigen charme.

Treaty of Waitangi

De Treaty of Waitangi is getekend in een klein gehucht dat nestelt in de bocht van een baai net voordat je Paihia inrijdt. Oude gebouwen en wankele barakken refereren aan deze belangrijke gebeurtenis die tot vandaag aan toe de toekomst van Nieuw Zeeland bepaald.

Maori geschiedenis in het kort

De Maori (spreek uit Mauri) zijn de oorspronkelijke bewoners van Nieuw Zeeland. Hun oorsprong ligt in Polynesixc3xab en tegenwoordig maken ze 8 % uit van de totale Nieuw Zeelandse bevolking.

Maori legenden verhalen dat de Maori ongeveer duizend jaar geleden uit Hawaiki het legendarische thuisland kwamen. Toen ze in NZ arriveerden noemden ze het land Aorearoa, het land van de lange witte wolk.

Er zijn veel theoriexc3xabn over de herkomst van de Maori. De Maori zelf beweren dat hun thuisland een eiland in de buurt van Hawaxc3xaf zou kunnen zijn maar geleerden beweren dat ze uit China kwamen en dat ze via Taiwan, de Filippijnen en Indonesixc3xab of Melanesixc3xab uiteindelijk Fiji bereikten vanwaar ze naar Somoa en de Markieseilanden doorvoeren naar Tahiti en de Cookeilanden. Eenmaal daar is het nog een klein stukje naar Aorearoa oftewel Nieuw Zeeland.

Het is bewezen dat de Maorixe2x80x99s beschikten over verregaande kennis wat betreft astronomie en getijdenstromingen en deze kennis hebben ze opgeschreven (gekerfd) in de balken en wanden van hun Marais oftewel het ontmoetingscentrum en de plek waar belangrijke gebeurtenissen plaatsvinden. Niet alleen het gebouw heet Marai maar ook de grond eromheen. De Maoritaal wordt Te Reo Maori genoemd en de taal heeft veel overeenkomsten met het Tahitiaans en het Hawaiaans.

Er wordt aangenomen dat de Maori migreerden tussen 850 en 1250 na Christus. De Nederlander Abel Tasman was de eerste Europeaan die een ontmoeting had met de Maori maar vier van zijn bemanningsleden werden gedood in een bloedige gevecht in 1642. Dat bekoelde de aandacht voor het prachtige land en zijn bloeddorstige inwoners behoorlijk.

In 1769 komt James Cook voorbij varen (  hij vindt NZ hoogstwaarschijnlijk met de hulp van de Polynesische navigator Tupaea)  en hij ziet wel degelijk mogelijkheden om dit land te koloniseren. Deze Tupaea was aan boord gebracht van de HMS Endevour door Banks (de botanist) als een soort trofee die hij mee terug kon nemen naar Engeland, tezamen met de andere artefacten die hij thuis wilde laten zien.

Cook vaart tijdens verschillende tochten meermalen rond het eiland en brengt baaien en ankerplaatsen in kaart en hij onderhoudt vriendelijke betrekkingen met sommige Maori, ook weer mede dankzij de bemiddeling van Tupaea.  Tegen de tijd dat 1700 in 1800 is overgegaan bezoeken Europese schepen het land regelmatig en wordt er flink gehandeld.

Het woord Maori betekend inboorling of oorspronkelijke bewoner. De eerste Engelse kolonisten noemden de Maori geen Maori maar Nieuw Zeelanders. Na verloop van tijd werd dat vervangen door Maori en werden de Engelse kolonisten Nieuw Zeelanders genoemd. 

De Maoricultuur is aan een hernieuwde opmars begonnen en het aantal Maori inwoners is gestegen naar ongeveer 250.000. Ze leven verspreid over het hele land maar voornamelijk op het Noorder Eiland waar het klimaat warmer is.

Aanloop naar Treaty of Waitangi

In de vroege jaren 1800 woonden in Nieuw Zeeland ongeveer 100.000 Maorixe2x80x99s die in stamverband leven met verschillende gewoonten en gebruiken, en een klein groepje Europeanen xe2x80x93 meest walvisvaarders, zeelui en handelaren xe2x80x93 samen met missionarissen die naar NZ werden gezonden om de Maorixe2x80x99s tot het Christendom te bekeren.

Een relatief groot aantal missionarissen zag het belang in van een humane behandeling van de oorspronkelijke bewoners en zij verafschuwden wat ze beschouwden als immoreel en wetteloos gedrag van veel Europese kolonisten.

De missieposten kregen veel steun van het Koloniale departement in Engeland omdat de autoriteiten aldaar hevig bezorgd waren dat de ongeordende Pakeha (Maoriwoord voor blanken) conflicten zouden uitlokken met de Maori wat weer zou zorgen voor een kostbare vredesinterventie.

Vanaf 1830 begon Groot-Brittannixc3xab actief het gedrag van de kolonisten te reguleren en in 1832 werd James Busby aangewezen als officixc3xable representant in The Bay of Islands. De Britten waren weliswaar terughoudend om de Maorixe2x80x99s bescherming te garanderen, maar ze wilden koste wat koste voorkomen dat andere Europese grootmachten een poot aan de grond kregen in Nieuw Zeeland en een poging zouden ondernemen het land te annexeren..

De onafhankelijkheidsdeclaratie, 1835

In 1835 drong Busby aan bij een aantal noordelijke Maoro chiefs om een Declaratie van Onafhankelijkheid te ondertekenen. Dit hield in dat Groot-Brittannixc3xab de soevereiniteit en autoriteit van de xe2x80x9cVerenigde gemeenschappen van Nieuw Zeelandxe2x80x9d erkende maar in de praktijd had het geen enkel effect.

De druk op Engeland nam toe om tot actie over te gaan mede doordat xe2x80x9cDe Nieuw Zeeland groepxe2x80x9d een clubje rijke privxc3xa9 investeerders besloot om systematisch te gaan koloniseren. Ze kochten en speculeerden met goedkope Maori grond  en het werd tijd voor Engeland om in te grijpen.

De Treaty of Waitangi, 1840

Eind jaren 30 kon het Britse koninkrijk niet langer de zorgelijke toestand in Nieuw Zeeland negeren. In augustus werd William Hobson uitgezonden om te onderhandelen met de Maori om ze soevereiniteit te garanderen voor het grootste deel van het land.

Hobson arriveerde in The Bay of Islands in januari 1840. Hij nodigde een groot aantal Maorixe2x80x99s uit en gaf uitleg over de soevereiniteitsverklaring. Het document werd vertaald in het Maori door het hoofd van de missiepost in Kerikeri Henry Willams, de man van Marianne Williams die zulke prachtige brieven schreef. Het werd gepresenteerd aan ongeveer 500 Maori chiefs op 5 Februari 1840. De volgende dag werd het document door ca. 40 chiefs getekend. Tegen het eind van september hadden nog zoxe2x80x99n 500 chiefs, verspreid over heel het land, kopiexc3xabn van de declaratie ondertekend. Bijna allemaal ondertekenden ze de Maori versie.

De soevereiniteit

Historici hebben lang gedebatteerd over de verschillen in uitleg van de Engelse en Maori versie van het verdrag. De Treaty had een verschillende betekenis voor verschillende mensen.

De Maori erkenden met de ondertekening van het verdrag, dat de Engelse regering gemachtigd was toezicht te houden in Nieuw Zeeland, waardoor historici zich onmiddellijk afvragen of ze daarmee inclusief Maorizaken bedoelden of dat Engeland alleen inspraak had in zaken aangaande de kolonisten.

De Maori hebben een sterke verbale cultuur en het gesproken woord is net zo belangrijk als het geschreven woord. Hobsons uitleg van het verdrag was voor hen waarschijnlijk belangrijker dan het document zelf.

Hij en anderen benadrukten het belang van de Treaty. Hij verzekerde dat hun eigen wetten en autoriteit zou worden gerespecteerd en veel chiefs ondersteunden daarop het  verdrag. Sommige chiefs tekenden terwijl ze eigenlijk twijfelden. Anderen weigerden te ondertekenen of kregen niet de kans te tekenen.

Het koloniale bestuur verklaarde na de ondertekening dat de Treaty gold voor iedereen, ook voor de Maori stammen die niet hadden getekend. Hoe een samenwerkingsverband van Brits en Maori bestuur eruit moest gaan zien was niet duidelijk; de praktijk zou dat moeten uitwijzen.

Zelfbestuur over het hele land werd uitgeroepen op 21 mei 1840 en in 1841 werd Nieuw Zeeland een afgescheiden kolonie.

Verlies van land en invloed: 1850 – 1870

Meer en meer kolonisten kwamen naar NZ en een wet in 1852 garandeerde hen een eigen bestuur. De beloften in de Treaty waren vergeten. Tot 1867 werden de Maorixe2x80x99s niet vertegenwoordigd in het parlement. De Maorixe2x80x99s waren zeer verontrust door het verschuiven van de macht van de gouverneur naar de kolonisten, net zoals het verlies van grote stukken land en ze protesteerden hevig. In de vroege jaren 60 van de 19^e eeuw raakten de Maorixe2x80x99s het grootste deel van het Zuidereiland kwijt en ongeveer eenvijfde van het Noordereiland.

Sommige bestuursleden zagen de protesten van de Maorixe2x80x99s tegen deze gang van zaken (net zoals het installeren van een Maori koning) als een aanval op de soevereiniteit van de Engelsen.

De oorlog begon in Taranaki in 1860, breidde zich uit naar Waikato in 1863 en over het centrale binnenland van het Noordereiland en duurde tot 1872. Een wet in 1863 maakte het mogelijk dat de kroon grondgebieden van rebelse Maorixe2x80x99s confisqueerde. Dit riep ontzettend veel haat op vooral van Maorixe2x80x99s die voor Engeland hadden gevochten en merkten dat hun land werd ingepikt door de Engelse overheersers.

De xe2x80x98Native Land Actxe2x80x99 stond de kolonisten toe land te kopen na onderzoek over het gebruik van het land en de eigenaren ervan. Maorixe2x80x99s hadden deel in het proces maar in 1865 werd de wet vervangen. Een regeling die meer op het Engelse recht gebaseerd was gaf de blanke rechters  een grotere macht en bevoordeelde daarmee nog meer de blanke kolonisten.

Maorixe2x80x99s hadden van oudsher een gezamenlijk belang in hun grondgebieden, maar de overheid behandelde alleen individuele claims, daarmee de wederzijdse controle over het grondgebied vernietigend. Elke eigenaar die officieel genoemd werd als bezitter van land kon de grond verkopen zonder goedkeuring van de andere stamleden.

Sommige Maori gemeenschappen adviseerde haar stamleden tot strategische landaankopen maar het haalde weinig uit. De grote bedragen die betaald moesten worden voor landaankoop en de individuele verkopen van land zorgden ervoor dat rondom 1900 de Maorixe2x80x99s het grootste gedeelte van het Noordereiland ook kwijt raakten aan de kolonisten.

1890 xe2x80x93 1970

In toenemende mate refereerden de Maori aan de Treaty voor bescherming van hun rechten en van wat zij beschouwden als oneerlijkheden van de Britse overheid maar ze waren niet in staat iets van het onrecht ongedaan te maken.

De Engelse overheid bleef proberen de Maoricultuur te integreren in de koloniale Engelse cultuur. Maar de Maorixe2x80x99s bleven tegenstribbelen. Ongeveer de helft van de Maori bevolking stuurde haar kinderen naar eigen scholen en veel van de meest capabele Maori leiders van de toekomst zouden hun basis opleiding ontvangen in het eigen schoolsysteem.

Een aantal succesvolle leden van de Young Maori Party behaalden successen in de eerste helft van de 20 eeuw en ze wierven fondsen voor de ontwikkeling van de overgebleven Maori grondgebieden. In de 20er jaren werden de eerste Maoriclaims om compensatie gehonoreerd en de Kroon betaalde smartengeld voor het in bezit nemen van sommige meren.

De Maori populatie nam vanaf de jaren 30 weer toe. De cijfers omtrent  kindersterfte en andere sociale indicatoren begon te verbeteren. De viering van het tekenen van de Treaty elke 6^e Februari nam in belangrijkheid toe met grote groepen Maori die bij elkaar kwamen in Waitangi.

In 1960 werd Waitangi Day een nationale dankdag genoemd en daarmee officieel als een nationale feestdag aangenomen.

Claims

De xe2x80x98Treaty of Waitangi Actxe2x80x99 van 1975 erkende de wettelijkheid van de Treaty. Het Waitangi Tribunal werd opgericht om onderzoek te doen naar Maori klachten maar ze kon alleen bevindingen melden en aanbevelingen doen. In 1985 werd de jurisdictie uitgebreid naar behandeling van klachten vanaf 1840. De vaststelling van onrechtmatigheden werd een belangrijke kwestie voor de Maori.

Een groot aantal NZ inwoners gelooft dat de Maori protesten en de woede over de Treaty veel spanning heeft veroorzaakt in NZ. Anderen geloven dat alle conflicten zijn veroorzaakt door het negeren van de rechten zoals ze zijn vastgelegd in de Treaty.

In een kleine gemeenschap met veel onderlinge verbanden tussen Maorixe2x80x99s en Pakehaxe2x80x99s is het debat over de Treaty van invloed op de gehele Nieuw Zeelandse gemeenschap

.

Een ding is zeker: de komende jaren is men nog lang niet uitgedebatteerdxe2x80xa6.

Hone Heke felt de vlaggenmast met de Engelse vlag uit protest dat de Treaty of Waitangi niet wordt nageleefd.